تاريخ و تمدن سبزوار

روستای چشام

1.موقعیت جغرافیایی طبیعی چشام:

روستای چشام در بخش داورزن 10-36 و 02-57 به ارتفاع 845 متر از سطح دریا واقع شده است.

روستای چشام در منطقه ی دشت داورزن واقع شده است.

2.موقعیت فعلی :

شهرستان سبزوار-بخش داورزن-روستای چشام

روستای چشام که اهالی سبزوار به آن چشم میگویند در 55 کیلومتری جنوب غربی سبزوار واقع شده است.این روستا از توابع بخش داورزن سبزوار میباشد.روستای چشام دارای بافت تاریخی ارزشمند و قابل ملاحظه ای همچون دیگر روستاهای سبزوار میباشد که با وجود پیشرفت معماری امروزی باز هم بافت قدیمی خود را حفظ نموده است.چشام دارای چندین بنای ارزشمند تاریخی که از جمله میتوان مسجد جامع،امامزاده سید ناصر بن محمد،خانه کاظم چشامی،حمام،حسینیه و... را نام برد.

وجه تسمیه: الفوانس گابریل  ر کتاب غبور از صحاری بزرگ ایران از چشام بنام تیشون یاد می کند.

4.پیشینه تاریخی:

مسجد جامع که از بناهای دوره ی صفویه میباشد در سال 971 ه.ق در زمان حکومت شاه طهماسب اول بنا گردیده است.بانی این مسجد شخصی بنام حاجی ملک میباشد.فرم پلان این مسجد تک ایوانی با حیاط مرکزی مربع میباشد.تزیینات این مسجد تنها آجرکاری بوده و مصالح بکار رفته شامل آجر،سنگ و... میباشد.این مسجد به شماره 1986 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

5.شناخت معماری:

مسجد دارای حیاطی است مربعی که هر یک از اضلاع آن 35*35 متر است.تنها ایوان آن جنوبی است که در انتهای آن محرابی آجری تهیه شده است.دیوارهای حیاط را غرفه های تزیینی با طاق های آجری پوشیده است.در سنوات قبل سقف تنها ایوان مسجد فروریخته ولی توسط میراث فرهنگی بازسازی شده است.هر شبستان این مسجد دارای دو عدد ستون آجری وبه ابعاد 1*1 متر میباشد و ایوان دارای اضلاع 9.50*7.20 میباشد.شبستان شرقی مسجد امروز محل برگذاری نماز جماعت و سایر مراسم مذهبی است.کل مساحت عرصه مسجد در حدود 1162 متر مربع و اعیان آن 552 مترمربع است.مسجد جامع چشام از لحاظ اسلوب معماری و طرح پلان مستطیل با قوسهای جناقی میباشد.

مصالح بنا :

بنای مسجد آجری بوده که اخیرا سفیدکاری کرده اند،مصالح آن آجری با ملات گچ است.وجود کتیبه ای گچی که با خط زیبای نسخ بر زمینه گچ و مرکب نگاشته اند این مطلب را تایید میکند.

قدمت بنا:

عناصر مشخص این بنا گویای فرم معماری سربداران است.دلیل این گفته وجود کتیبه ای با زمینه گچ نگاشته شده که دو مسئله را مشخص میکند:

نخست:اینکه بر اساس ماده تاریخ احداث بنا توسط شاه سلیمان تکمیل گردیده است.

دوم:اینکه بانی و تکمیل کننده شخصی بوده است بنام حاجی ملکی که در عهد شاه سلیمان توفیق بنای این مسجد را پیدا کرده است.

آسیب شناسی بر اساس وضعیت ظاهری موجود:

1.به دلیل سرازیر شدن آب ناشی از نزولات آسمانی و هدایت این رطوبت از لایه های زیرین زمینهای مرتفع تر اطراف مسجد به سمت مسجد و ماندن آبهای ناشی در زیر سطح موزاییک فرش حیاط مرکزی و نفوذ تدریجی این رطوبت به درون شالوده و اسکلت بنا عدم تنفس این قسمت به دلیل استفاده از مصالح غیر هیدروفیلی رطوبت به ارتفاعات بالاتر صعود کرده و تقریبا داغ رطوبت در بیشتر اضلاع حیاط مرکزی و بالای ازاره موزاییکی مشهود است.وجود و نفوذ این رطوبت در بخشهای تحتانی پایه ها و بدنه و سکوها و پی زیر آنها طبعا سبب اضمحلال تدریجی پی و مصالح زیرین شده و خاک رس زیر پی را به شدت ضعیف و سست نموده و نشست تدریجی پی در سراسر بنا بخصوص در ایوان جنوبی و شبستان شرقی باعث گشته است. این نشست پی که تقریبا در بیشتر بخشها رخ داده سبب بروز ترکها،شکافها و رانش و از بین رفتن حالت شاغولی بنا در بیشتر جاها گشته که باز هم خود راهی بسیار راحت جهت نفوذ و آسیب سایر عوامل میباشد.

2.ترکهای جداره ایوان جنوبی:

در سنوات گذشته که به دلیل عوامل طبیعی و غیرطبیعی تاق ایوان جنوبی فرو ریخته و توسط اداره میراث فرهنگی سبزوار مرمت گشته که این اتفاق کاملا مشهود است.حال در زیر قسمت مرمت شده توسط این اداره یعنی در قسمت زیر پاکار طاق و در دو طرف ایوان ترکهایی مشاهده میشود که میتوان نتیجه نشستهای احتمالی پی ها بر اثر رطوبت محبوس شده در زیر سطح میباشد.

3.وجود داغ رطوبت در بعضی از قسمتهای شبستان غربی و همچنین پوک و پوسته شدن گچ طاق،احتمال میرود که بامسازی این اثر تاریخی دچار آسیب فراوانی شده است.پوسیدگی و اضمحلال و ازبین رفتن ملات کاهگل رویه دو یا از بین رفتن انسجام بین ملاتهای بامسازی و خاک رس پر کننده باعث این امر در دو شبستان مسجد گشته است.

4. در حجره های شمال شرقی و بدلیل نشست احتمالی ستون های آجری دو طرف طاق در حالت شاغولی بودن خارج شده و به اندازه 15-10 سانتیمتر به طرف جلو رانش داشته است که این اتفاق را در جبهه جنوبی و در غرب با شدت و ضعف قابل مشاهده میباشد.

نحوه ی تقرب به درمان:

1-1                                                                                                                                                                                                                   1-1 برچیدن تمامی موزاییک فرش کف و ازاره در حیاط مرکزی و ایوان جنوبی

2-1 لایه برداری به عمق یک متر از کف مسجد و به فاصله ی یک متر از حجره ها و جداره حیاط مرکزی

3-1  سپس کانال کنار دیوار را  با سنگ لاشه تا ارتفاع 20- از کف حیاط پر شود

 4-1 کل سطح حیاط مرکزی را با آجر فرش و ملات ماسه آهک فرش نموده و با ملات ماسه و گچ بندکشی شود.

5-1 برای اطراف دیوار بیرونی مسجد یک زهکشی مناسبی جهت جلوگیری از سرازیر شدن آب اطراف مسجد به سوی مسجد تعبیه نموده تا رطوبت حاصله از نزولات جوی که به دلیل عدم کفسازی روستا به زمین نفوذ مینماید،به سمت مسجد سرازیر نگردد.

2. ترکهای جداره ایوان جنوبی

1-2 شاهدگذاری ترکها بمنظور فعال یا غیر فعال بودن رانش

2-2 دوخت و دوز مناسب ترکها و در نهایت بندکشی با ملات ماسه و گچ

3.بامسازی بنا:

نحوه تقرب به درمان:

1-جمع آوری آجر فرش:آجر فرش اجرا شده قبلی که در تاثیر عوامل مخل یاد شده دچار تخریب و آسیب فراوان گشته بود جمع آوری وآجرها ومصالح فرسوده آن به بیرون از کارگاه منتقل گردید.این عمل در سطحی به حدود 300 متر مربع انجام شد.

2-خاکبرداری:

بعد از جمع آوری آجر فرش سطح بام خاکی را که زمان احداث بنا بین پوشش های گنبدی شکل هشتی و اتاق های مجاور آن به دلیل پر کردن فضاهای خالی و بالا آوردن این قسمت ها و انجام شیب بندی جهت هدایت آب ریخته شده بود تخلیه و بطور کامل به بیرون از کارگاه منتقل گردید.این خاکبرداری تا حد رسیدن مصالح شالوده ای و اجزا تشکیل دهنده پوشش ها انجام شد.مقدار این خاکبرداری حدود 200متر مکعب می باشد.

3-تمیز نمودن بند بین آجرها:

بعد از انجام خاکبرداری و ظاهر شدن مصالح شالوده ای درز و بند بین مصالح بطور کامل و تا حد رسیدن به ملات محکم و قابل اطمینان تخلیه و تمیز گردید این عمل به دلیل یکپارچگی و پیوند بهتر در زمان دوغاب ریزی گچ بین آجرها و مصالح انجام گردید و اینکه دوغاب گچی که روی سطح بام اجرا خواهد شد لابه لای آجر ها نفوذ کرده و سطحی یکدست و مقاومی را بوجود آورده و بگونه ای بین مصالح و سطح گچی اجرا شده پیوند مناسبی بوجود آید.

این عمل در سطحی حدود 300متر مربع انجام شد.

4-اجرای دوغاب گچ تیز:

بعد از خالی و تمیز نمودن بند بین آجرها و گردگیری کل سطح با فرچه اقدام به دوغاب ریزی گچ تیز روی کل سطح بام گردید بطوریکه درز بین آجرها پر شده و سطحی صاف و یکدستی بوجود آمد.این عمل سبب انسجام و پیوند بین مصالح می گردد.عمل دوغاب ریزی گچ در سطحی حدود 300 متر مربع انجام شد.

5-اجرای ملات ماسه و گچ:

بعد از اجرای دوغاب گچ تیز جهت ازدیاد ضریب اطمینان و پیوند بیشتر مصالح سطح بام با مصالح لایه های بالایی اقدام به اجرای ملات ماسه و گچ به ضخامت 3تا5سانتیمتر روی سطح بام گردید.این لایه علاوه بر اینکه یک لایه ی عایق می باشد بین مصالح اجرا شده زیرین و مصالح لایه های بعدی و بالایی پیوند مناسبی را بوجود خواهد آورد.سطح این عمل حدود 300متر مربع میباشد.

6-خاکریزی:

بعد از اجرای ملات ماسه و گچ روی سطح بام برای پر کردن فضاهای خالی و بخش های بین پوشش های گنبدی شکل که سطح آنها قسمت هایی تا یک و نیم متری پایین تر است و نیز جهت دستیابی به شیب مناسب برای هدایت آب اقدام به خاکریزی درون گودال های مذکور نموده که البته جهت انجام این کار از خاک آوار استفاده میشود این خاکریزی تا حد رسیدن به حدود بیست سانتیمتری لبه هره رخبام انجام شده و در بخشهای میانی تا حدی که شیب مناسبی برای جاری شدن آب و هدایت آن به بیرون از محوطه بام تامین گرددو سپس خاک های ریخته شده کوبیده میشوند تا هم فضاهای خالی درون آن پر گردد و هم از نشست احتمالی آن در آینده جلوگیری به عمل آید.حجم این عملیات حدود 200متر مکعب می باشد.

7-چارکه چینی:

بعد از انجام خاکریزی و کوبیدن بخش های خاکریزی شده،سطح بام هم قسمت هایی که با خاک پر شده و هم روی سطح پوشش های گنبدی اقدام به چارکه چینی میگردد. بدین صورت که تکه های ریز و درشت آجر همراه با ملات کاه گل ورز داده شده روی تمام سطح بام فرش میگردند.ضخامت این لایه بین 7تا 10سانتیمتر بوده و ضمن انسجام آن شیب یکنواخت و ملایمی بین پوششهای گنبد شکل و فضاهای اطراف بوجود می آید که زمینه ساز شیب نهایی بام خواهد بود.این لایه علاوه بر مفضل پیوند دهنده لایه زیرین (خاک)ولایه بالایی(غوره گل)به دلیل داشتن ملات کاه گل باعث میگردد چنانچه در آینده رطوبتی از لایه های بالایی نفوذ کرده و به این لایه برسد به دلیل تورم خاک رس در مقابل رطوبت و بسته شدن منافذ آن از نفوذ آن به لایه های زیرین جلوگیری نماید.بدین ترتیب خود نوعی لایه عایق محسوب میگردد.این اقدام در سطحی حدود 300متر مربع انجام گردید.

8-غوره گل:

بعد از انجام چارکه چینی روی سطح بام لایه عایق رطوبتی اصلی بام سازی یعنی غوره گل انجام میشود.غوره گل به ضخامت 7تا10سانتیمتر روی تمام سطح بام اجرا میگردد.بدین صورت تهیه میشود که ابتدا خاک رس مرغوب و نرم به مدت 2شبانه روز خیسانده میشود تا هم بخوبی با آب ترکیب شده و پیوند خوبی بوجود بیاورد و هم فضاهای خالی خاک رس پر شده و هیچگونه حباب و فضای خالی درون گل وجود نداشته باشد بدین ترتیب گل رس مناسب و یکنواختی خواهیم داشت که آماده ی ورز د ادن و لگد کردن میباشد.حال به مدت 3روزگل مذکور توسط چند ین کارگر بطور مرتب و مستمر لگد و ورز داده میشود تا حدی که گل مذکور مانند چسب شده و اصطلاحا کش بیاید.در این هنگام غوره گل آماده خواهد بود.حالت غوره گل بایستی شبیهه چسب باشد به نحوی که پهن کردن و صاف کردن آن روی سطح تا حدی دشوار باشد.این غوره گل بعد از خشک شدن روی سطح بام لایه ای نفوذ ناپذیر را بوجود می آورد که در مقابل رطوبت عایق خواهد بود.عملیات مذکور در سطحی حدود 300متر مربع انجام گردید.

9-کاه گل:

پس از اتمام چارکه چینی روی تمامی سطح بام با آجرهای شکسته و اجرای یک لایه ملات غوره گل که نقش عایق رطوبتی را در بام سازی به عهده دارد نوبت به اجرای لایه کاهگل روی سطح بام می رسد،ملات کاهگل مصرفی از ترکیب خاک رس مرغوب،کاه درشت همراه با نمک معدنی و آب حاصل می شود که به ضخامت 7تا 10سانتیمتر روی تمام سطح بام پهن میشود.استفاده از نمک درون ملات کاهگل جهت جلوگیری از رشد علفهای هرز گیاهان خودرو که معمولا بذر آنها درون کاه مصرفی وجود دارد میباشد و بدین ترتیب در آینده احتمال رویش گیاهان هرز از لابه لای آجر فرش بام به حداقل می رسد.لازم به ذکر است که ملات کاهگل مذکور نیز بعد از خیساندن در آب که دو شبانه روز بطول می انجامد توسط کارگران بخوبی لگد شده و ورز داده میشود.

و همچنین مرمت اندود گچ داخل مسجد.

4.مرمت ستون های آجری حجره شمال شرقی و جنوبی:

ابتدا میبایست طاق اطراف را به وسیله ی شمع گذاری مهار نموده و سپس ستون آجری نیمه ی    طاقی را که به سمت حیاط رانش دارد برچیده شود و سپس پی سازی نماییم و با آجر همگون بازچینی دیوار را انجام دهیم و در نهایت بندکشی.

امامزاده سید ناصر چشام:

 

1.معرفی بنا:

آرامگاه سید ناصربن محمد در حاشیه ی جنوب  روستای چشام واقع است.چنانکه در تاریخ بیهق اشاره شده: << بر قصبه چشام،به جانب قبله ،مشهدالناصر بن محمدبن حسین العلوی الا حسین الا اصغری است >>

این آرامگاه متعلق به قرن هشتم ه.ق میباشد.بانی این آرامگاه نامعلوم است.تزیینات آرامگاه شامل مقرنس کاری گوشواره های گنبد و آجر کاری بیرون بنا بوده ،این آرامگاه به شماره 1963 به تاریخ          در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

شناخت معماری:

این بنا دارای دو درب ورودی و خروجی است که در جبهه های شمالی و جنوبی موجود است.که ورودی اصلی بنا در جبهه شمالی میباشد ورودی جنوبی به حیاط و فضای باز مرتبط است.پس از وارد شدن به فضای داخلی امامزاده اولین چیزی که به خوبی حس میشود ارتفاع زیاد گنبد خانه میباشد.مدفن اصلی و ضریحی که روی آن با پارچه ی سبز تزیین شده در وسط فضا دیده میشود.در پلان داخلی و طاقچه هایی در چهارطرف آن کارشده است چنانچه اضلاع اصلی بنا بصورت طاقنماهایی طویل بالا رفته و در راس طاقنماهایی اقدام به مقرنس کاری آجری شده است.حاشیه ابتدایی شروع گنبد به عرض 40 سانتیمتر فاقد هرگونه تزیینات و از آجر درست شده است و پس از آن گنبد نسبتا مرتفع بنا قرار داده شده است.گنبد بنا در حدود 18 متر ارتفاع داردو در منطقه سبزوار یکی از مرتفعترین گنبدهاست. دسترسی به بام بنا از جبهه غربی میباشد.

مصالح بنا :

مصالح اصلی بنا آجر و خشت است که بدنه آرامگاه سراسر خشت و گنبد و پایه آن آجری است.آجرکاری گنبد از داخل دارای نمای چشم نوازی است و در اینجا آجرها را با برجهای جناقی با مهارت و استادی تمام چیده اند.

4. قدمت بنا:

بنای فعلی آرامگاه در زمان بیهقی ساخته نشده،بلکه قرنها بعد این بنا پدید آمده است.بنای فعلی احتمالا در اواخر قرن هشتم هجری ساخته شده،زیرا قدیمی ترین کتیبه موجود در بنا نیز گویای همین قرن است.ولی با توجه به ابعاد آجرهای بکاررفته در بنا،فرم پلان،نوع قوس ها و شیوه ی معماری میتوان این اثر را به دوره سربداران منصوب دانست،البته تفاوت ابعاد در آجرهای بکارفته موید این مطلب است که این بنا در دوره های بعدی مرمت و بازسازی شده است.ابعاد آجرهای بکاررفته در این بنا شامل آجرهای بکاررفته در این بنا شامل آجرهای 20*20 در نمای بیرون و 25*25 در گنبدخانه میباشد.

پلان بیرونی اثر به صورت هشت و نیم هشت میباشد و طاقنماهای تزیینی به صورت قرینه و با رعایت تعادل و ریتم پیرامون اثر اجرا گشته،عناصر تقارن،تعادل،ریتم،به خوبی در نمای بیرونی این بنا اجرا و مشاهده میگردد.روی اضلاع اصلی اثر هر ضلع سه طاق نما و روی اضلاع فرعی هر کدام یک طاق نما ساخته شده است.نوع قوس بکار رفته در ساخت این طاق نما ها از نوع قوس های جناغی و سه بخشی است.

درون تمام این طاق نما ها باز هم با رعایت عناصر تقارن،تعادل و ریتم طاقچه هایی روی بدنه طاقنما ها احداث شده است.پلان طاق نماهای روی بدنه های اصلی اثر مستطیل شکل است.و پلان طاق نماهای اضلاع فرعی مثلث شکل میباشد.نحوه ی پوشش طاق نماهای اضلاع اصلی به صورت تویزه هایی است که به شیوه ی رومی چینی اجرا گشته است،و سپس اسپر تاقها در انتهای آن حد فاصل فضای طاق نما با فضای درونی اثر احداث شده است.

نحوه ی پوشش طاق نماهای اضلاع اصلی به صورت تویزه هایی به شیوه ضربی است که حد فاصل بین تویزه ها و اسپر طاق نما پوشش نیمه کاری است که به شیوه ی چند ترک احداث گشته.لچکی های تمام این طاق نماها تزیین آجری خفته راسته دارد که به نوعی جزو تزیینات اثر محسوب میگردد.

بنای امامزاده ناصر چشام در کنار گذر اصلی و در جبهه جنوبی و با فاصله 20 متر از بافت روستا واقع است.

هشدار:

آسیب هایی که در این بنا مشاهده میشود از نوع آسیبهایی میباشد که در صورت عدم رسیدگی و مرمت صحیح خصارات بیشتری به بنا وارد خواهد کردو زمینه ای برای صدمات شدیدتر در آینده خواهد بود.

آسیب شناسی:

قسمت بیرونی مسجد تقریبا سالم است اما در داخل بنا به دلیل نشست پی در گوشه سازی ها شکاف های عمیقی دیده میشود که تا روی گنبد ادامه دارد و توسط اهالی مسجد با آجرگیری و ملات ماسه و سیمان پرشده است همچنین استفاده از سیمان در ملات بند بین آجرها در قسمت بام و نیز استفاده از دوغاب سیمان برای پوشش خارجی گنبد و روی کفسازی در قسمت بام از دیگر عوامل مخل انسانی در بنا میباشد.

مرمت پیشنهادی امامزاده ی چشام:

مرمت پیشنهادی برای این بنا مرمت استحکام بخشی میباشد و در مرحله اول کارگذاری شاهد به منظور بررسی فعال یا غیر فعال بودن تمام ترکهای موجود در بنا پیشنهاد میشود و پس از مطالعه روی نتایج حاصل در مراحل کارگذاری شاهدها و تشخیص عامل اصلی بوجود آورنده عوارض(ترکها) به استحکام بخشی بنا پرداخته شود(نتایج حاصل از بررسی تصاویر،عامل مخل اصلی در ایجاد ترکهای موجود،رانش میباشد.در مرحله ی بعدی با کارگذاشتن شمع هایی در محل های خاص و طبق قوانین و اصول مرمتی میتوان بنا را از تخریب بیشتر نجات داده و به صورت علمی تر مراحل کامل مرمت و استحکام بخشی را روی بنا اعمال نمود.در ظاهر بنا میتوان دریافت که بارها مورد مرمت و تعمیر قرار گرفته است.در طاق نماهای جبهه شمالی این بنا شاهد آجرکاری هستیم که تاریخ مرمت انجام گرفته را نمایان می سازد،که مربوط به مهرماه سال 1382 میباشد و سال 1386 هم مرمت دوباره ای در جهت استحکام بخشی بنا صورت پذیرفته.متاسفانه به دلیل مرمت اشتباه و غیر اصولی که در بنای مذکور صورت گرفته بعد از گذشت چندین سال،دوباره شاهد تخریب هایی جدی در این سازه آجری هستیم.ترکهای عمیق در جای جای این بنا حاکی از عوامل مخلی است که طی سالیان اثر خود را بر بنا گذاشته و اینک با وجود ظاهری سالم،میتوان با اندکی دقت در فضای داخلی زیر گنبد و طاق نماهای بیرونی،عارضه ها را به وضوح مشاهده کرد.

حرف آخر

پس از مطالعه روی نتایج حاصل از مراحل کارگذاری شاهد ها و تشخیص عامل اصلی به وجود آورنده عوارض میبایست برای تهیه طرح مرمت اصولی جهت استحکام بخشی و رفع خطر احتمالی  از کارشناسان مجرب و مرمت کار سازمان همکاری به عمل آید تا اولا از بحث آزمون و خطا در این بنای با ارزش کمتر استفاده شود،ثانیا از مرمت های بی هدف و زمانبر که باعث تخریب کلی اثر شود پرهیز گردد.